Nuôi cấy mô lan: danh sách hóa chất cần chuẩn bị
Lan là nhóm cây được nhân giống bằng nuôi cấy mô nhiều nhất ở Việt Nam. Bài viết liệt kê các nhóm hóa chất cần chuẩn bị cho từng giai đoạn, giúp phòng lab lên danh sách mua hàng đầy đủ.
Hai hướng nhân giống lan in vitro
- Gieo hạt in vitro: hạt lan rất nhỏ, gần như không có chất dự trữ, nên được gieo trên môi trường dinh dưỡng để nảy mầm thành protocorm rồi thành cây con.
- Nhân protocorm-like bodies (PLB): từ chồi đỉnh, mắt ngủ hoặc protocorm, tạo các khối giống protocorm và nhân nhanh số lượng, sau đó tái sinh thành cây.
Quy trình nuôi cấy mô lan hồ điệp tóm tắt
- Chọn mẫu: quả lan chưa nứt (để gieo hạt) hoặc mắt ngủ trên cành hoa (phát hoa) của cây mẹ khỏe.
- Khử trùng bề mặt mẫu; với quả lan, khử trùng vỏ quả rồi tách hạt bên trong trong tủ cấy.
- Gieo hạt hoặc cấy mắt ngủ lên môi trường nền để tạo protocorm, chồi hoặc PLB.
- Nhân PLB, tạo chồi trên môi trường có cytokinin theo quy trình đã kiểm chứng.
- Ra rễ, nuôi cây con đủ lớn trong bình.
- Ra ngôi và huấn luyện cây con ở vườn ươm.
Danh sách hóa chất theo giai đoạn
| Giai đoạn | Hóa chất | Vai trò |
|---|---|---|
| Khử trùng mẫu | NaOCl, Tween 80 | NaOCl diệt nấm khuẩn bề mặt; Tween 80 (1–2 giọt/100 mL dung dịch khử trùng) giúp dung dịch thấm đều. |
| Môi trường nền | MS pha sẵn hoặc muối khoáng lẻ | Nhiều quy trình dùng MS hoặc ½ MS; một số dùng Knudson C hay Vacin & Went. |
| Nguồn carbon | Sucrose | Cung cấp năng lượng, thường 20–30 g/L. |
| Tạo gel | Agar hoặc Gelrite | Agar 6–8 g/L; Gelrite 2–3 g/L, gel trong giúp dễ quan sát. |
| Nhân PLB, tạo chồi | 6-BAP, TDZ | Cytokinin kích thích phân chia và tạo chồi. TDZ hoạt tính mạnh, chỉ dùng nồng độ rất thấp. |
| Ra rễ | NAA, than hoạt tính | Auxin kích thích ra rễ; than hoạt tính hấp phụ chất ức chế, tạo vùng tối quanh gốc. |
| Phụ gia hữu cơ | Peptone, nước dừa, chuối nghiền | Nhiều quy trình nuôi lan bổ sung các chất hữu cơ này để cây con sinh trưởng tốt hơn. |
| Chỉnh pH | KOH hoặc NaOH, HCl loãng | Chỉnh pH theo quy trình trước khi hấp. |
Lưu ý khi chọn công thức
- Nồng độ chất điều hòa sinh trưởng khác nhau rất nhiều giữa các chi lan (Hồ Điệp, Dendrobium, Cattleya, Cymbidium…) và giữa các giai đoạn. Nên bắt đầu từ quy trình đã được kiểm chứng cho đúng chi lan đang làm.
- Trước khi cấy số lượng lớn, thử vài công thức trên số mẫu nhỏ để chọn công thức phù hợp với giống của mình.
- Nước dừa và chuối nghiền có thành phần không cố định theo nguồn nguyên liệu, nên dùng cùng một nguồn trong mỗi đợt để kết quả ổn định.
Hóa chất nhắc đến trong bài
Xem theo nhóm: Môi trường MS pha sẵn và nguồn carbon · Agar, gelrite, than hoạt tính và phụ gia nuôi cấy mô · Chất điều hòa sinh trưởng: auxin, cytokinin, GA₃ · Môi trường vi sinh, dịch chiết: PDA, peptone · Hóa chất khử trùng, chỉnh pH và hóa chất chung
Câu hỏi thường gặp
Nuôi cấy mô lan nên dùng MS hay ½ MS?
Cả hai đều được dùng. Nhiều quy trình gieo hạt và nuôi cây con lan dùng ½ MS hoặc các môi trường muối thấp như Knudson C. Hãy chọn theo quy trình đã kiểm chứng cho chi lan bạn đang làm.
Có cần than hoạt tính trong môi trường nuôi lan không?
Than hoạt tính thường được dùng ở giai đoạn ra rễ và nuôi cây con để hấp phụ chất ức chế. Ở giai đoạn nhân chồi, than có thể làm giảm tác dụng của cytokinin nên thường không dùng.
TDZ khác 6-BAP thế nào?
Cả hai đều có hoạt tính cytokinin. TDZ mạnh hơn nhiều nên chỉ dùng ở nồng độ rất thấp (mức tham khảo 0,01–0,5 mg/L); dùng quá mức có thể gây chồi dị dạng.
Nuôi cấy mô lan hồ điệp lấy mẫu ở đâu?
Hai nguồn phổ biến là hạt trong quả lan chưa nứt (khử trùng vỏ quả rồi tách hạt để gieo) và mắt ngủ trên cành hoa để tạo chồi hoặc PLB.
Vì sao nhiều quy trình nuôi lan thêm nước dừa?
Nước dừa chứa đường, axit amin và nhiều hợp chất hữu cơ, trong đó có chất có hoạt tính giống cytokinin, giúp cây con sinh trưởng tốt hơn. Thành phần không cố định nên dùng cùng một nguồn trong mỗi đợt.
Tài liệu tham khảo
- Knudson L. (1922). Nonsymbiotic germination of orchid seeds. Botanical Gazette, 73: 1–25. doi:10.1086/332956
- Murashige T., Skoog F. (1962). A revised medium for rapid growth and bio assays with tobacco tissue cultures. Physiologia Plantarum, 15(3): 473–497. doi:10.1111/j.1399-3054.1962.tb08052.x
- George E.F., Hall M.A., De Klerk G.-J. (chủ biên) (2008). Plant Propagation by Tissue Culture, 3rd ed., Vol. 1: The Background. Springer, Dordrecht. doi:10.1007/978-1-4020-5005-3
Về tác giả
Chịu trách nhiệm chuyên môn: CEO Nguyễn Huỳnh Điệp Phương, Cử nhân Hóa học, 15 năm kinh nghiệm làm việc với hóa chất.
Bài viết liên quan
Tin Hóa Sinh11/11 là ngày gì? Hóa Sinh "mai mối" 11 cặp đôi hoàn hảo trong phòng nuôi cấy mô
11/11 là ngày gì? Ngày Độc thân, ngày hội mua sắm, Ngày Pepero… Còn trong phòng nuôi cấy mô, Hóa Sinh "mai mối" 11 cặp đôi hoàn hảo, kèm 3 câu đố vui.
Hỏi đápHấp khử trùng môi trường nuôi cấy ở 121 °C trong bao lâu là đủ?
Hấp khử trùng môi trường nuôi cấy ở 121 °C bao lâu là đủ: thời gian theo thể tích bình, hấp quá lâu gây hại gì và cách kiểm tra nồi hấp đạt hiệu quả.
Hóa chất & pha chếCách pha dung dịch mẹ chất điều hòa sinh trưởng 1 mg/mL
Hướng dẫn pha dung dịch mẹ 6-BAP, kinetin, NAA, IBA, 2,4-D, GA3, TDZ nồng độ 1 mg/mL: chọn dung môi, các bước pha, cách tính liều và bảo quản.